Nalane ea tlhahiso ea ho lokisa Molao oa Motheo
June 2018 – Phetoho ea Karolo ea 25 ea Molaotheo
https://dearsouthafrica.co.za/section-25/results/
Komiti e Kopanetsoeng ea Tlhahlobo ea Molao oa Motheo (CRC) e ntšitse boipiletso ba ho fana ka maikutlo le ho tšoara lipuisano tsa sechaba ho fumana maikutlo a sechaba mabapi le tokiso e sisintsoeng ea molaotheo. Sechaba se ile sa hlahisoa polelo e latelang e tsoang ho Vincent Smith Molula-setulo oa CRC, e reretsoeng ho susumetsa maikutlo a utloahalang;
“Ke batla hore sechaba se arabe potso ea hore na Molao oa Motheo, karolo ea 25, ke tšitiso ea lenaneo la kabo ea mobu. Haeba e hlile e le tšitiso, ke liphetoho life tseo ba li lakatsang. Re boetse re batla ho utloa ka lehlakore le leng la litaba, ho ba tsekang Molao oa Motheo ka mokhoa oo o leng ka teng ha se tšitiso. Ke bua mona haholo-holo ho section 25 (8) hore ba etse khang hore na hobaneng ba lumela hore section 25 ha se tšitiso. Ke eona ntho eo re hlileng re batlang hore batho ba Afrika Boroa ba be le monyetla oa ho itlhalosa hobane mahlakore ka bobeli a bona eka a na le likhang tse matla. Joale Komiti, ho latela likhang tse hlahisitsoeng, e tla etsa khothaletso ho Paramente.”
Aforika Borwa e ratehang e nolofaditse bonkakarolo bo ngotsweng ba setjhaba mme ya hohela maikutlo ho tswa ho maAforika Borwa a 229,857. Phello e bile ka tsela e latelang;
Kakaretso e tšehetsang phetoho ea Karolo ea 25 - 100,308
Kakaretso e hananang le ho fetoloa ha Karolo ea 25 - 129,549
CRC e ile ea etsa tlaleho ea eona paramenteng ka likhothaletso le liphetho tse latelang;
- Ho na le beng ba mobu bo sa lekaneng le bo sothehileng ka hare ho naha.
- Tšireletseho ea nako ea bolulo bakeng sa basebetsi ba mapolasing, bahiri ba mapolasi le ba lulang mobung oa sechaba o bolokiloeng ka har'a Therasete e tlameha ho netefatsoa.
- Bobolu, tekanyetso e sa lekaneng ea phetisetso ea mobu, hammoho le khaello ea matla ka hare ho naha li ile tsa boleloa e le tse sitisang tšebetso ea tokiso ea mobu.
- Mmuso o kgothaletswa ho etsa leano le hlakileng la kabo botjha ya mobu ho sebetsana le ho hloka toka ha nako e fetileng.
- Molaotheo o lokela ho hlalosa ka ho hlaka ho amohuoa mobu ntle le matšeliso e le khetho e molaong bakeng sa tokiso ea mobu.
December 2018 – Bili ea Kamohelo
https://dearsouthafrica.co.za/expropriation-bill/
Sengoliloeng sa molao se hlakisa ka botlalo hore na ho amohuoa mobu ho tla sebetsa joang, ho qaqisa hore na boleng ba boleng bo lokela ho etsoa joang, hore na likhohlano li lokela ho rarolloa joang, le hore na chelete e lokela ho lefshoa joang. Bili ea Kapo ea Kapo e boetse e tiisa ka ho hlaka hore "e ka 'na ea e-ba toka le ho lekana hore matšeliso a se ke a lefshoa moo mobu o nkoang molemong oa sechaba".
Aforika Borwa e ratehang e nolofaditse bonkakarolo bo ngotsweng ba setjhaba mme ya hohela maikutlo ho tswa ho maAforika Borwa a 88,882. Phello e bile ka tsela e latelang;
Kakaretso e hananang le Bili ea Kamohelo - 74,175
Kakaretso e tumellanong le Bili ea Kamohelo - 6,991
Kakaretso ha e tšehetse Bili ea Kamohelo ka botlalo - 7,716
December 2019 – Sehlomathiso sa Bili ya Leshome le Borobedi ya Molaotheo
https://dearsouthafrica.co.za/constitution-eighteenth-amendment-bill/
Tsamaisetsa ho litaba tse ka tlase ho bona lintlha tsa ho nka karolo.
Ho tla etsahalang kamora dipitso tsa setjhaba?
Komiti ea AdHoc e tla khutlisetsa Bili ho Seboka sa Naha ka mor'a ho hlahloba maikutlo a sechaba. Maloko a Seboka sa Maloko a Palamente ka morago a tla boutela Molaokakanywaphetošwa wa Lesome-robedi wa Molaotheo. Haeba o fetisitsoe, Bili e tla tlisoa ka pel'a Lekhotla la Naha la Liprovense (NCOP). Hang ha o fetisitsoe, molao o tla lumella ho amohuoa mobu LE thepa ntle le matšeliso.
Maikemisetso a Bili
Karolwana 2 (b); E fana ka monyetla oa hore lekhotla la molao le etse qeto ea ho se be le matšeliso ha mobu kapa thepa e nkeloa sebaka bakeng sa tokiso ea mobu.
Karolwana ya 3; E hlalosa maemo le maemo a lokelang ho nahanoa ha qeto e etsoa ke lekhotla mabapi le chelete ea matšeliso.
Karolwana ya 3A; Ho tlameha ho fetisoa molao oa naha o hlalosang maemo ao lekhotla le ka fihlelang ho se mats'eliso a ho amohuoa mobu kapa thepa, mohlala, The Expropriation Bill.
Hobaneng ha Paramente e ts'oara lipuisano tsa sechaba hape?
Palamente, e laetsweng ke Molaotheo, e tlameha ho netefatsa hore setjhaba se nka karolo ditshebetsong tsohle tsa sona, ho kenyeletswa ho etsa melao. Ho phethahatsa taelo ena, Komiti ea Ad Hoc e mema bohle ba nang le thahasello le ba amehang, ka bomong le kapa ba hlophisitsoe, ho kenya letsoho Phetohong ea bo18 ea Molaotheo, kaha e amana le Karolo ea 25.
Komiti e tla hlahloba maikutlo ohle a sechaba mabapi le tokiso ea Molaotheo e le hore Lekhotla la Naha la Sechaba le fetise Bili.
Sehlomathiso sa Molao oa Leshome le Borobeli la Molao oa Motheo
6 December 2019 ho isa 29 February 2020
tsamaisetsa tlase ho khoasolla faele ea zip ea maikutlo (17Mb)
Komiti ea AdHoc ea ho Qalisa le ho Tsebahatsa Molao o Fetosang Karolo ea 25 ea Molaotheo e ipiletse hore ho fanoe ka litlhaloso tse ngotsoeng mabapi le Sengoliloeng sa Sehlomathiso sa Leshome le Borobeli sa Molao oa Motheo.
Maikaelelo a Molaotlhomo ke go tlhabolola Molaotheo wa Aforika Borwa gore, gareng ga tse dingwe, o tlamele gore fa lefatshe le ditokafatso dipe fela tse di leng teng di gapiwa ka maikaelelo a tlhabololo ya lefatshe, go se ka ga nna le tuelo epe e e ka duelwang.
Komiti e ile ea etsa qeto ea ho eketsa nako ea ho qetela ho fihlela la 29 Hlakola 2020. Sena e bile haholo hobane Bili e ile ea phatlalatsoa nakong ea matsatsi a phomolo, ho hana maikutlo a mang ke basebeletsi ba paramente, 'me sechaba se ne se se na nako e lekaneng ea ho fana ka maikutlo a utloahalang mabapi le Bili ena. Nako ea ho qetela e ne e le 31 Pherekhong 2020.
Litlhahiso le lipotso li lebisitsoe ho Mong V Ramaano ho section25@parliament.gov.za kapa mohala: (021) 403-3820 kapa 083 709 8427
Aforika Borwa e Ratehang e ile ya tshwara projeke ya bonkakarolo sethaleng sa rona sa mehala le sa inthanete ho tsamaisa, ho ruta le ho kgothaletsa seabo sa setjhaba le ditshwaelo ho bopa bili ena.
https://dearsouthafrica.co.za/constitution-eighteenth-amendment-bill/
E kenyelelitsoe leqepheng la websaete e ne e le;
- Bili e phatlalalitsoeng le litokomane tse amanang le eona joalo ka li-PDF tse ka khoasoang
- kakaretso ea Bili
- pono e phelang ea maikutlo a sechaba (ka k'haontareng le karohano e bonts'ang palo ea bankakarolo)
- likakaretso tsa video
- lihokelo tsa lingoloa tsa media tse amehang
- portal e hlahisitseng potso e le 'ngoe (ka khetho ea likarabo tse tharo)
- sebaka sa ho fana ka maikutlo ho fana ka maikutlo mabapi le Bili
Keno e 'ngoe le e 'ngoe ea sechaba e ile ea isoa ho Mongoli oa komiti Monghali V Ramaano ho section25@parliament.gov.za. DearSA e boetse e hapile likenyelletso tsohle tsa sechaba tse sebelisitsoeng ho hlahisa tlaleho ena.
Hlokomela; E le ho hlahisa maikutlo a sechaba ka nepo, merero ea DearSA ha e na leeme ebile ha e na maikutlo kapa morero oa lehlakore. Lintlha tse hapiloeng li hokeletsoe joalo ka faele ea Excel.
Kakaretso ea 190,573 maikutlo a ile a amoheloa ka letsatsi le behiloeng la ho koala la 29 Hlakola 2020 (e kenyellelitsoeng faeleng ea Excel). Tlaleho ena e bonts'a likenyo tse amohetsoeng ka letsatsi la ho koala.
Ho hlahisitsoe potso;
Na o tshehetsa Sehlomathiso sa Bili ya Leshome le Borobedi ya Molaotheo?
Comments
Barupeluoa ba khothaletsoa ho fana ka maikutlo ho netefatsa khetho ea bona e le ho thusa ho theha phetoho ea leano.
Ea E litlhaloso, sehlooho se tloaelehileng se mabapi le ho khutlisetsa mobu ho beng ba oona ba nepahetseng - le hoja ho sa buuoe hakaalo ka hore na beng ba tokelo ke bo-mang. Ho feta moo, ho bonahala ho na le kutlwisiso e fokolang mabapi le tshebetso e sisintsweng ya beng ba mobu le mehato ya hajwale ya molaotheo mabapi le ho amohuwa lefatshe.
- Na 'muso e tla ba mohlokomeli kapa beng ba poraefete ba tla khothaletsoa ke ho ntšoa ha mangolo a tumello?
- Mmuso o tla sebetsana jwang le diqabang pakeng tsa beng ba lefatshe ba batho ba batsho le bao e ka bang beng ba mobu ba batho ba batsho?
- Ho thoe'ng ka litokelo tsa liminerale kapa lekhetho la thepa le makhetho?
- Ho ba le mobu ho tlisa leruo la motho joang?
Boholo ba E maikutlo a ne a e-na le maemo, ho kenyeletsa;
- Matla a lokela ho ba ho ba boholong, eseng makhotla
- Ingonyama Trust Land le eona e tlameha ho amohuoa
- Ho amohuoa thepa ho tlameha ho kenyelletsa litsi tsa koetliso le thuto bakeng sa beng ba bacha
- Mmuso o tlameha ho fana ka ditjhelete bakeng sa kaho le ntshetsopele
- Mmuso o tlameha ho ba beng ba lefatshe mme o le hirisetse batho
- Matšeliso a tla liehisa tšebetso feela.
Ea Che litlhaloso, lihlooho tse tloaelehileng li mabapi le beng ba mobu le puseletso ea likalimo tse tšoaretsoeng mekhatlong ea lichelete. Matšoenyeho a hlahisoa ka maemo a bobolu pusong le ts'ebetsong ea bona ea ts'ebetso ena kantle ho makhotla.
- Ho thoe'ng ka batho ba ileng ba reka thepa ka molao ka mor'a '94?
- Ho thoe'ng ka beng ba mobu ba batho ba batšo ba hona joale ba rekileng thepa - na ea rona e tla nkoa ntle le matšeliso?
- Ho thoe'ng ka litseko tsa mobu tse limilione tse 1.8 tse seng li ntse li sebetsoa, tse phethiloe le ho lefshoa ho latela molaotheo o teng?
- Ho ba beng ba mobu mobung ho tla hlahisetsa motho leruo joang?
- Ke hobane'ng ha 'muso o sa aba bocha mobu oa 'muso pele?
- Ho amohuoa thepa ntle le matšeliso ho tla lebisa ho senyeheloeng ha matsete a tsoang kantle ho naha
- Thepa ha e felle feela mobung - na litokelo tsa litokelo tsa molao, thepa ea kelello, likoloi, likhoebo, matsete le mefuta e meng ea thepa e kenyelelitsoe tlhalosong ea "thepa" morerong oa ho amoha thepa?
- Ho kenngoa ha (3A) ho siea lekhalo 'me kaha komiti ea AdHoc ha e e-s'o khone ho tseba maemo afe kapa afe ao matšeliso a leng sieo tlas'a ona, ha ho sa hlokahala hore ho be le liphetoho tse ling le/kapa ho kena lipakeng hoa Molao oa Naha.
- Na beng ba libonto ba tla lefa likalimo tsa thepa e hapiloeng ntle le matšeliso? Lihlomathiso tse reriloeng ke tšokelo ho libanka tse bapalang karolo ea bohlokoa moruong oa rona.
Ea Eseng ka botlalo litlhaloso, bongata bo ile ba bontša ho tšoenyeha ka mokhoa oa pele oa ho khutlisa chelete hammoho le kananelo ea ho hloka toka ha nako e fetileng. Sehlooho se tloaelehileng e ne e le kananelo ea bohlokoa ba pusetso ea mobu le tlamo ea ho holisa moruo ka boikarabelo. Khetho ena ea maikutlo e fane ka tlhahiso e ruileng ka ho fetisisa mabapi le tharollo, litlhahiso le nyatso (sheba faele ea Excel bakeng sa ho kenya letsoho ka botlalo).
Litlhahiso le maemo li kenyeletsa;
- Ho fa batho ba bangata karolo ka har'a naha le letlotlo le tšoarehang joalo ka thepa ho tla theha botsitso bo boholo kaha motho e mong le e mong o tla lahleheloa ke ho hong ha lintho li sa tsamaee hantle.
- Tlhokahalo ea ho khetholla lipakeng tsa mobu oa bolulo le oa temo.
- Mobu oa litoropong, o rekiloeng lilemo tse fetang 10 tse fetileng o so ka o ntlafatsoa ebile o sa luloe ke mong'a ona o ka nkuoa e le theko e inahaneloang 'me o lokela ho amohuoa, matšeliso a theiloeng thekong ea mantlha ea theko.
- Matlo a RDP a bile le mathata ka lebaka la bobolu, bomenemene le boleng bo tlase. 'Muso o lokela ho khutlela ho faneng ka liteishene tse nang le litšebeletso tse nang le litokomane tsa thaetlele ho theha nts'etsopele e potlakileng mme ka nako e ts'oanang e boloke chelete.
- Rekoto ea 'muso ea kabo bocha ea mobu e bile tlokotsi, 'me karolo e fetang 90% ea litseko tsena li hlolehile. 'Muso ha o na lisebelisoa tsa ho tšehetsa lihoai tsena 'me ho hana ho fa ba fuoang mangolo a tumello ho bolela hore mekhatlo ea lichelete e ke ke ea ba alima chelete ntle le tebeletso eo boleng ba mobu bo neng bo tla fana ka eona. Haeba mobu oa temo o ne o tla amohuoa ntle ho matšeliso, ho ne ho tla sebetsa ho tšoanang le ho lihoai tse seng li ntse li le teng tsa khoebo, haholo-holo bakeng sa likalimo bakeng sa merero ea lichelete e hlokahalang ho matlafatsa tlhahiso ea temo le tlhahiso ea mesebetsi.
- Liphello tse mpe li tla kenyelletsa phokotseho ea tšireletso ea lijo, ho theoha ho tiisitsoeng ho isa boemong bo se nang thuso, litšenyehelo tse ngata tsa ho alima 'muso 'me kahoo ba lefa lekhetho, kholo le nts'etsopele e liehang, tlhokeho e kholo ea mesebetsi le temo ea ho iphelisa.
- Mohlala o ka sehloohong oa sena ke linaha tsa khale, tse laoloang ke Baeta-pele ba Merabe. Libaka tsena li fulisoa ho feta tekano, tse bakang ho senyeha ha mobu, empa 80% ea liphoofolo tse fulang ke tsa litho tsa Tribal Authorities tse lebeletseng hore bafo ba bona ba fokotse palo ea maruo empa eseng mehlape le mehlape ea bona. Sena se ekelitse ho eketseha ha litoropo. Na libaka tsee li lokolotsoe ho amohuoa thepa?
- Haeba mobu oa temo o tla nkuoa, o tlameha ho behelloa feela mobung o sa sebelisoeng hantle. Hape, matšeliso a lokela ho ipapisa le theko e lefuoang ho feta lilemo tse 10 tse fetileng. Maemo a mang hape ke hore beng ba bona ba fuoe lilemo tse peli ho lokisa taba ena ea ho se sebelisoe, ha ho se joalo, setša se ka amohuoa. Mokhoa ona o ke ke oa eketsa khaello ea lijo, empa o lokela ho ntlafatsa tlhahiso.
- Mokhoa o seng o sa sitise le o tsoelang pele e ka ba oa ho khothaletsa lihoai tsa khoebo ho theha li-trust tsa basebetsi e le hore le bona ba rue molemo temong.
Boemo ba palo ea batho
Maikutlo a tsoa liprofinseng tsohle tse nang le maikutlo a maholo ka ho fetisisa a tsoang Gauteng, a lateloe ke Western Cape le KZN. Lipalo-palo tsa batho li ka aroloa hape ka likhetho tsa maikutlo (e, che, eseng ka botlalo) sebakeng ka seng.