kgutsufatso

Melawana e reriloeng e dumella Lefapha la Merero ya Lehae ho theha dipeipi tsa data tsa nako ya sebele, tse shebaneng le mahlakore a mabedi le dikhamphani tse poraefete tse dumelletsweng (jwalo ka dibanka le marangrang a dikgokagano) ho hokahanya tlhahisoleseding ya botho jwalo ka dinomoro tsa ho ikopanya le diaterese tsa bodulo ho pholletsa le di-database tse arohaneng.

• • Na o tshehetsa moralo wa molao o nolofalletsang hore tlhahisoleseding ya hao ya boitsebiso ba poraefete e arolelanwe le ho kopanngwa haufi le nako ya sebele pakeng tsa ditsamaiso tsa mmuso le dikhamphani tsa poraefete?

Tlhahiso ena e laela hore mangolo a dijithale a fele ka mora dilemo tse hlano. Le hoja ntjhafatso ya hole e dumellwa ka dintlafatso tsa app ya biometrike ya sefahleho, molao o bolela hore ID ya dijithale e tla fela ka ho feletseng haeba moahi a se na sebaka sa ho ikopanya le Lefapha la Litaba tsa Lehae kapa molekane ya amohetsweng nakong ya dilemo tse 10.

• • Na o dumellana le letsatsi la ho fela la dilemo tse 5 bakeng sa mangolo a dijithale, le molao o qobellang baahi ho kgutlela meleng ho paka botjha boitsebahatso ba bona haeba ba dula ba le mafolofolo dijithaleng empa ba le siyo ka dilemo tse 10?

Hobane ID ea dijithale e itšetlehile ka "ho tlama sesebelisoa" ka mokhoa o tiileng oa cryptographic ho smartphone e le 'ngoe ea 'mele, phihlello ea letšoao la hau la boitsebiso la molao e itšetlehile ka ho feletseng ka ho boloka beng ba sesebelisoa seo se itseng le ts'ebetso ea sona.

• • Na u khotsofetse hore mekhoa ea ho tlama sesebelisoa le ea ho tlama sefahleho e tiisa botsitso bo nepahetseng pakeng tsa ho sireletsa baahi khahlanong le bolotsana ba boitsebiso le ho thibela ho koalloa kantle ka tsela e sa lokelang haeba fono e lahleha, e utsuoa, kapa e senyehile?

Melawana e bolela hore likarete tsa boitsebiso tsa 'mele li ntse li sebetsa ka botlalo le hore ts'ebetsong ha ea lokela ho qhelela ka thoko baahi ba haelloang ke li-smartphone, inthanete e tsitsitseng, kapa tsebo ea theknoloji. Leha ho le joalo, ha meralo ea motheo ea lik'hamphani le ea mmuso e ntlafatsa sesebelisoa sa MyMzansi, ho na le matšoenyeho mabapi le leeme la sebopeho.

• • Na o dumela hore melaoana e rerilweng e fana ka tiisetso e lekaneng, e tlamang ya hore baahi ba itshetlehileng feela ka boitsebiso ba mmele ba ke ke ba tobana le diphetoho tse diehang, kgethollo e bonolo, kapa phokotso ya phano ya ditshebeletso ha nako e ntse e ya?

Tjhe. Sistimi ya ID ya Dijithale ke ya boithaopo ka ho feletseng. Melawana e rerilweng e bolela ka ho hlaka hore lengolo la boitsebiso la dijithale ha le nke sebaka kapa ha le ame ho nepahala ha karete ya hao ya ID ya Bohlale kapa buka ya ID e tala. O ka tswela pele ho sebedisa foromo efe kapa efe e le bopaki ba molao ba boitsebiso.

Kopo ea MyMzansi ke kopo ea semmuso ea mohala e ntseng e ntlafatsoa ke Lefapha la Litaba tsa Lehae. Hang ha u ngolisitsoe, lengolo la hau la boitsebiso ba dijithale le sireletsehileng le tla lula ka har'a sesebelisoa sena ho smartphone kapa tablet ea hau. Ha u hloka ho paka hore na u mang, sesebelisoa se ka fetisa litšobotsi tsa hau tsa boitsebiso ka likhoutu tsa Near-Field Communication (NFC), Bluetooth, kapa Quick Response (QR).

Tjhe, o ke ke wa kgona. Ho thibela bosholu ba boitsebiso moo o qalang teng, kopo ya pele e hloka ho ingodisa ka seqo ka seqo. O tlameha ho etela ofisi e kgethilweng ya Lefapha la Merero ya Lehae kapa sebaka se dumeletsweng sa lekala la poraefete (jwalo ka lekala la banka le dumelletsweng). Nakong ya ketelo ena, bahlanka ba tla etsa tlhahlobo ya data ya biometric, ba fete tlhahlobo ya "ho lemoha bophelo" ho thibela ho qhekella/ho qhekella dinepe, mme ba hokahanye sesebelisoa le fono ya hao ka cryptographic.

Moralo ona o hlahisa meralo ya motheo ya sejwalejwale jwalo ka di-cryptographic disignature tsa dijithale tse arohantsweng ka thoko, ho tlama disebediswa, le di-interface tsa data tsa nako ya nnete tse iketsahalletsang tsa mekgatlo e mengata. Ka kgopolo, sena se feta ditsamaiso tsa kgale tsa boitsebiso ba dijithale tse sebediswang dinaheng tse ngata tsa Bophirima.

Leha ho le jwalo, ntho e ka sehloohong e amehang ke ho itokisetsa tshireletso ya inthanete ya mmuso. Le hoja theknoloji ka boyona e le ya maemo a hodimo, lekala la mmuso la Afrika Borwa le kile la ba le mathata a ho tloswa ha data e mpe, ho sitiswa ha ransomware, le tshireletso e fokolang ya meralo ya motheo ya dijithale. Ditsebi di lemosa hore haeba taolo ya tshireletso ya inthanete ya mmuso e hloleha ho sireletsa ngodiso ya baahi, sistimi ena e kopaneng haholo e ka hlahisa sepheo se seholo, se bohareng bakeng sa masholu a marang-rang a tswetseng pele le makgotla a boitsebahatso.

Hobane melaoana e qobella ho tlama sesebediswa—ho hokahanya ID ya hao ya dijithale ka ho toba le dikarolo tse sireletsehileng tsa cryptographic hardware tsa sesebediswa se itseng—ho lahlehelwa ke fono ya hao ho bolela ho lahlehelwa ke phihlello ya hanghang ho mangolo a hao a dijithale.

• • Haeba fono ea hau e lahlehile kapa e senyehile, senotlolo sa hau sa cryptographic sa poraefete se ka pepeseha, e leng se tlamang Lefapha la Litaba tsa Lehae ho hlakola lengolo leo la tumello hang-hang.
  • Matšoenyeho a Sechaba:
    Melawana ha e so hlalose tsela e bonolo, e iketsahallang ya ho lokolla le ho kopanya sesebediswa se setjha ka mokhoa o sireletsehileng hole. Baahi ba tshwenyehile ka hore ho lahlehelwa ke fono ho tla bolela leeto la tlamo la ho kgutlela moleng wa Lefapha la Merero ya Lehae ho tsosolosa tshebediso ya bona ya dijithale.

E, dilemo tse ding le tse ding tse 5. Setifikeiti sa boitsebiso ba dijithale se sebetsa feela ka nako ya dilemo tse hlano ho tloha ha se ntshwa kapa ntjhafatso ya sona ya ho qetela. O tla fumana tsebiso e iketsahallang ka sesebelisoa sa MyMzansi bonyane matsatsi a 90 pele se fela. Ka lehlohonolo, dintjhafatso tse tlwaelehileng di ka sebetswa ka hole ka ho toba ka hara sesebelisoa ka ho sebedisa skene e bonolo ya biometric ya sefahleho.

Ena ke ntlha ea bohlokoa ea tsamaiso ea mmuso. Melaoana ea moralo e phatlalatsa hore ID ea hau ea dijithale e tla fela ka ho feletseng haeba u sa etse ngoliso ea hau ka seqo kapa netefatso ea hau ka seqo ofising ea DHA kapa bankeng ea molekane nakong ea lilemo tse 10 tse qalang. Esita le haeba u sebelisa sesebelisoa sa mohala oa hau letsatsi le letsatsi, haeba u sa sebelisane 'meleng le Lefapha kapa molekane ea ngolisitsoeng ka lilemo tse leshome, lengolo la hau la tumello lea hlakoloa, 'me u tlameha ho beha mela e mecha ka seqo ho paka boitsebiso ba hau ho tloha qalong.

Melao e reriloeng e hlahisa marang-rang a hokahaneng a database. Haeba o na le tlamo ea molao kapa ea konteraka le "setheo se tšepahalang" se ngolisitsoeng - joalo ka banka kapa mofani oa likhokahano - Motsamaisi Kakaretso a ka rekota "Kamano e Netefalitsoeng" ngolisong ea baahi ba mantlha. Haeba lintlha tsa hau tsa mantlha li fetoha (mohlala, u fetola aterese ea hau kapa nomoro ea mohala), Lefapha la Litaba tsa Lehae le ka hasanya "litsebiso tsa ntlafatso ea nako ea sebele" ho k'hamphani e 'ngoe le e 'ngoe ea poraefete eo u nang le kamano e netefalitsoeng le eona e tlalehiloeng.

Melao e bolela ka ho hlaka hore ho arolelana data yohle ho tlameha ho latela Molao wa Tshireletso ya Tlhahisoleseding ya Botho (POPIA). Mekgatlo e tshepahalang e thibetswe ka ho feletseng ho sebedisa data ya hao bakeng sa ho rekisa data, ho ngola dintlha tsa bareki, kapa ho bokella bohlale bo bulehileng. Ho arolelana tlhahisoleseding ho lekanyeditswe feela ho dintlha tse fokolang tse tlamang tse fetohileng. Leha ho le jwalo, bahlahlobisisi ba supa hore ho aba dintlafatso tsa data ka di-API tsa dikhamphani ho pholletsa le di-server tse ngata tsa mokga wa boraro ka tlhaho ho atolosa "sebaka sa tlhaselo" bakeng sa ho thiba data.

Melawana ena e beha boikarabelo ba molao ho baahi bohle ba ho tsebisa Lefapha la Litaba tsa Lehae ka phetoho efe kapa efe e sa feleng atereseng ea bona ea 'mele, nomoro ea mohala, kapa imeile matsatsing a 30. Ho hloleha ho etsa sena ho ke ke ha u etsa tlōlo ea molao ka bohona. Ho e-na le hoo, ho tla theola "Boemo ba hau ba Tiisetso ea Boitsebiso" - mokhoa oa ka hare oa ho fumana lintlha o bolellang libanka kapa litsamaiso tsa mmuso hore na li ka ba le kholiseho e kae hore rekoto ea hau e nepahetse. Boemo bo tlase ba tiisetso bo ka 'na ba thibela bokhoni ba hau ba ho etsa litšebelisano tse sireletsehileng tsa inthanete kapa liakhaonto tse bulehileng.

Khaolo ea 10 e hlahisa litlolo tsa molao tse thata tse etselitsoeng boitsebiso ba dijithale. U tobane le tefiso kapa kahlolo ea chankana ea ho fihlela lilemo tse peli haeba u fumanoa u le molato oa:

• • Ho leka ho etsa kopo ea ID ea dijithale ka ho sebelisa litokomane tsa bohata kapa lintlha tsa motho e mong.
  • Ho hlahisa sesebelisoa sa mohala sa motho e mong/letšoao la boitsebiso ba dijithale e le la hao.
  • Ho senya, ho fetola, kapa ho fetola data e kentsoeng ID ea dijithale.
  • Ho leka ho qhekella litsamaiso tsa ho skena tsa biometric ho sebelisa linepe, livideo tse rekotiloeng, limaske, kapa litšoantšo tse tebileng ho fetisa tlhahlobo ea bophelo.
  • Basebetsi kapa barekisi ba lekala la poraefete ba dutlang kapa ba arolelanang tlhahisoleseding ya ngodiso ya baahi ka tsela e seng molaong.

Litlhophiso tsa phetoho li laela hore sistimi ea boitsebiso ba dijithale e lokela ho qalisoa ka tsela e sa qheleleng ka thoko baahi ba se nang li-smartphone, ba haelloang ke phihlello e tšepahalang ea inthanete, kapa ba sa tsebeng ho bala le ho ngola ea dijithale. Leha ho le joalo, ts'ebetsong ea lefats'e la 'nete hangata e pheta pale e fapaneng. Haeba lik'hamphani tsa poraefete, libanka le mafapha a mmuso a fumana ho le theko e tlase le e potlakileng ho sebetsana le baahi ka sesebelisoa sa MyMzansi, ba itšetlehileng feela ka litokomane tsa 'mele ba ka tobana le mela e melelele, liphetoho tse liehang, le "khethollo e bonolo" ea tsamaiso ha ba fumana lits'ebeletso tsa bohlokoa tsa motheo.

E, mabapi le meralo ea leano. Le hoja poleloana e reng "tsamaiso ea mekitlane ea sechaba" e utloahala joaloka tšōmo ea dystopian, babuelli ba molao ba lekunutu ba e sheba ka lense ea ho feteletsa leano. Melaoana e hlophisitsoeng e lumella mmuso ho beha boemo ba hau ba boitsebiso ka mokhoa oa ka hare oa ho fumana lintlha o bitsoang "Boemo ba Tiisetso ea Boitsebiso." Haeba u hlōleha ho tsebisa mmuso ka phetoho lintlheng tsa hau tsa letsatsi le letsatsi matsatsing a 30, boemo ba hau ba tiisetso boa theoha. Bahanyetsi ba pheha khang ea hore ho lumella lefapha la mmuso ho beha kapa ho theola phihlello ea moahi lits'ebeletsong ka mokhoa oa algorithm ho latela melao ea tsamaiso ho beha mohlala o kotsi haholo o etsisang litsamaiso tsa ho latela boitšoaro ba bompoli.

Leha melaoana ena e sa bue ka ditaelo tsa matjhaba, theknoloji e ka tlase e latela ka tieo meralo ya boitsebiso ba dijithale e kgothalletswang haholo ke mekgatlo ya dinaha tse fetang tekano jwalo ka Banka ya Lefatshe, Mokgatlo wa Matjhaba a Kopaneng (SDG 16.9), le Foramo ya Moruo wa Lefatshe. Kotsi ya lefatshe la nnete ha se morero wa saense, empa ke phokotseho ya maano a ikemetseng. Bahlahlobisisi ba pheha kgang ya hore Afrika Borwa e potlakela ho kenya tshebetsong moralo wa dijithale o kopaneng haholo ho kgotsofatsa maemo a matjhaba a fintech le marangrang a kgwebo a tshelelanang le meedi ntle le ho etsa dithuto tse ikemetseng, tsa tshusumetso ya lehae mabapi le kamoo e amang dimilione tsa Maafrika Borwa a itshetlehileng ka botlalo ka tjhelete, moruo o sa reroang, le dipampiri tsa mmele ho phela.